प्रबन्ध · निबन्ध · समालोचना सिद्धान्त आ अनुप्रयुक्त अध्ययन

· Videha eJournal [विदेह Videha (since 2000) ISSN 2229-547X VIDEHA (since 2004) www.videha.co.in ]
2 reviews
Ebook
1662
Pages

About this ebook

प्रथम खण्ड — सिद्धान्त............................................................................................... 9

भाग क — सैद्धान्तिक प्रबन्ध....................................................................................... 9

समीक्षा-पद्धति आ सैद्धान्तिक आधार............................................................................... 9

१. प्रबन्ध-निबन्ध-समालोचना, समीक्षाशास्त्र आ समालोचनाक समालोचना............................... 10

२. मैथिलीमे पैटर्न कविता आ आकार-कविता................................................................. 18

३. नव्य-न्यायक दृष्टि: प्रमा, अभाव आ प्रामाण्य.............................................................. 21

विधागत समीक्षाशास्त्र.............................................................................................. 21

४. गद्य साहित्य मध्य विहनि कथाक स्थान आ विहनि कथाक समीक्षाशास्त्र.............................. 22

५. गद्य साहित्य मध्य लघुकथाक स्थान आ लघुकथाक समीक्षाशास्त्र...................................... 25

६. गद्य साहित्य मध्य उपन्यासक स्थान आ उपन्यासक समीक्षाशास्त्र...................................... 29

७. शिशु, बाल आ किशोर साहित्य आ ओकर समीक्षाशास्त्र................................................ 31

८. मैथिली लेल एकटा अनुवाद सिद्धान्त आ अनूदित साहित्यक समीक्षाशास्त्र............................ 36

काव्य, छन्द, नाटक आ रंगमंच.................................................................................... 37

९. पद्य साहित्य आ ओकर समीक्षाशास्त्र...................................................................... 38

१०. नाट्य साहित्य, समानान्तर मैथिली नाटक आ रंगमंच; आ नाट्य साहित्यक समीक्षाशास्त्र.......... 83

११. मैथिली हाइकू/ हैकू/ क्षणिका............................................................................ 90

१२. दोहा/रोला/कुण्डलिया..................................................................................... 93

१३. मैथिली गद्य आ पद्य साहित्यक समीक्षाशास्त्र............................................................ 98

१४. मैथिली नाटक आ आधुनिक रंगमंच..................................................................... 126

१५. मैथिली नाट्य-समीक्षाक आधार: पाठ, मंचनीयता आ तुलनात्मक पद्धति........................... 136

१६. कुणालक नाट्य-शिल्प: लोकनाट्य, शास्त्र आ आधुनिकता.......................................... 137

१७. लालदासक मिथिला रामायणमे कुण्डलिया आ छन्द-विवेचन........................................ 138

१८. भाषा, छन्द आ काव्य-सौन्दर्य: रस, ध्वनि आ वक्रोक्ति............................................... 143

१९. वैचारिक धरातल: समानांतर साहित्य-दृष्टि आ रंगमंच................................................. 144

समाज, अस्मिता आ सांस्कृतिक समीक्षा...................................................................... 144

२०. मैथिली लेल एकटा नारी केन्द्रित समीक्षाशास्त्र [क्वीर-फेमिनिज्म सहित] [सन्दर्भ- कामिनीक "खण्ड-खण्ड मे बँटैत स्त्री" आ शान्ति लक्ष्मी चौधरीक"लेस्बियन कॉन्टिन्युअम"].............................. 145

२१. मैथिली लेल दलित साहित्य समीक्षाशास्त्र- २......................................................... 195

२२. मैथिली लेल दलित साहित्य समीक्षाशास्त्र............................................................. 219

भाषा-विज्ञान, व्याकरण, लिपि आ शब्दावली................................................................. 224

२३. मैथिलीक एकटा समानान्तर व्याकरण, रचना आ भाषा-विज्ञान...................................... 225

२४. तिरहुता लिपिक उद्भव आ विकास...................................................................... 251

२५. कृषि-मत्स्य शब्दावली (फील्ड-वर्कपर आधारित)..................................................... 320

२६. शब्द-प्रमाण, ज्ञान-तत्त्वमीमांसा आ भाषा-विज्ञान..................................................... 325

२७. मैथिली विकीपीडिया, यूनीकोड तिरहुता-कैथी आ डिजिटल मैथिली................................ 340

भाग ख — निबन्ध................................................................................................. 370

साहित्य, भाषा आ सांस्कृतिक निबन्ध......................................................................... 370

२८. रचना लिखबासँ पहिने…................................................................................. 371

२९. मैथिली-सुरजापुरी-राजबंशी.............................................................................. 414

३०. साहित्यमे लोक-तत्व: गाथा/नृत्य/नाटक.............................................................. 415

३१. हिन्दी आ मैथिली आ साहित्यिक शब्दावली............................................................ 417

३२. भारोपीय भाषा परिवार मध्य मैथिलीक स्थान.......................................................... 421

३३. अभिनय पाठशाला........................................................................................ 448

३४. मैथिली नाटक आ फिल्मक एकटा समानान्तर दुनियाँ................................................. 453

३५. विदेशी पूँजी निवेशक भाषापर (मैथिली सहित) प्रभाव............................................... 455

३६. जयकान्त मिश्र आ मैथिली शब्दकोष................................................................... 459

३७. पञ्जी-प्रबन्धमे उपलब्ध किछु आधिकारिक आ सामाजिक शब्दावली.............................. 463

३८. मैथिली उपन्यासपर अंग्रेजी साहित्यक प्रभाव.......................................................... 468

३९. शब्द-विचार: सिद्ध सरहपाद, तिब्बती लिपि, कम्प्यूटर आ मैथिली................................... 471

४०. कथा वाचन-लेखन पाठशाला (बाल कथाक विशेष सन्दर्भमे)........................................ 478

४१. पाठक हमर पोथी किए पढ़थि........................................................................... 480

४२. वजन प्रबन्धन: एकटा व्यक्तिगत प्रयोग आ अनुभव.................................................. 503

४३. एनी एर्नौ आ कपिलेश्वर राउतक कथा-संसार.......................................................... 505

४४. शरदिन्दु चौधरी विशेषांक आ समानान्तर साहित्य-विमर्श............................................. 507

४५. प्रेमलता मिश्र ‘प्रेम’ विशेषांक आ समानान्तर साहित्य-विमर्श....................................... 510

४६. मैथिली साहित्यक अन्तर्राष्ट्रीय प्रस्तुति आ समानान्तर साहित्य-विमर्श............................. 513

४७. लोक-संस्कृति, साहित्य, कृति-समीक्षा आ समानान्तर दृष्टि......................................... 520

संस्था, पुरस्कार आ साहित्यिक सार्वजनिकता................................................................ 528

४८. साहित्य अकादेमी आ मैथिली साहित्यिक संस्था: एकटा विमर्श..................................... 529

४९. मैथिलीमे समानान्तर साहित्य आ विदेह मैथिली साहित्य आन्दोलन................................. 531

५०. मैथिली साहित्यिक संस्था, साहित्य अकादेमी आ धूर्त्तसमागमक पुनर्पाठ........................... 537

५१. साहित्य अकादेमी अनुवाद पुरस्कार (मैथिली) २०२२ प्रसंग आ साहित्यिक विमर्श................ 540

५२. साहित्य अकादेमीक मैथिली परामर्शदात्री समिति (२०२३–२०२८) प्रसंग........................... 561

५३. मिथिला स्टूडेन्ट यूनियन विशेषांक: संस्था, आन्दोलन आ आलोचना................................ 564

भाषा-प्रौद्योगिकी आ आधुनिक संचार.......................................................................... 564

५४. भाषा आ प्रौद्योगिकी (संगणक, छायांकन, कुँजी पटल/टंकणक तकनीक), अन्तर्जालपर मैथिली आ विश्वव्यापी अन्तर्जालपर लेखन आ ई-प्रकाशन.............................................................. 565

५५. अन्तर्जाल आ मैथिली.................................................................................... 570

५६. आत्म-छवि, भाषा-प्रौद्योगिकी आ समावेशी संचार.................................................... 573

द्वितीय खण्ड — अनुप्रयुक्त अध्ययन....................................................................... 580

भाग ग — अनुप्रयुक्त समालोचना.......................................................................... 580

लोक-साहित्य, इतिहास आ संस्कृति........................................................................... 580

१. मायानन्द मिश्रक इतिहास बोध-प्रथमं शैल पुत्री च/ मंत्रपुत्र/ पुरोहित आ स्त्री-धन केर संदर्भमे... 581

२. मिथिलाक बाढ़ि............................................................................................. 599

३. लोरिक गाथामे समाज ओ संस्कृति....................................................................... 603

४. मिथिलाक खोज............................................................................................ 607

५. दूषण पंजी.................................................................................................. 612

६. मिथिला आ संस्कृत........................................................................................ 614

७. मिथिलासँ पलायन......................................................................................... 617

८. मिथिलाक पञ्जी–प्रबन्ध वंश, विवाह, दूषण, सामाजिक स्मृति आ आधुनिक पुनर्पाठ.............. 619

९. “कुसमा-सलहेस”: लोकमहागाथा, प्रतिरोध आ प्रेमक रंगदृष्टि........................................ 654

१०. ‘अखियासल’: भारतीय काव्यशास्त्र, पाश्चात्य साहित्य-सिद्धान्त आ समान्तर इतिहास-दृष्टि..... 659

११. ‘हिआओल’: भारतीय काव्यशास्त्र, पाश्चात्य साहित्य-सिद्धान्त आ समान्तर इतिहास-दृष्टि....... 684

कथा, उपन्यास आ बाल-साहित्य............................................................................... 702

१२. केदारनाथ चौधरीक उपन्यास “चमेली रानी” आ "माहुर"............................................ 703

१३. बनैत-बिगड़ैत-सुभाषचन्द्र यादवक कथा संग्रहक समीक्षा............................................. 707

१४. राजदेव मण्डलक अम्बरा................................................................................. 717

१५. मुन्नाजीक मैथिली विहनि कथाक संग्रह “प्रतीक”.................................................... 719

१६. सुजीतक “जिद्दी”........................................................................................ 722

१७. रमेश नारायणक “पाथरक नाव” आ विनोद बिहारी वर्माक “बलानक बोनिहार ओ पल्लवी (तथा अन्य कथा)”......................................................................................................... 724

१८. मैथिलीक किछु नव पोथी................................................................................. 726

१९. सगर राति दीप जरय कथाक कथा...................................................................... 729

२०. डॉ. अमरेन्द्रक ‘अंगिका बाल-साहित्य’................................................................. 731

२१. मैथिली बाल-उपन्यासक समीक्षाशास्त्र................................................................. 786

२२. तेरहटा अनूदित पोथीक तुलनात्मक अध्ययन [संस्कृतसँ मैथिली अनुवाद गजेन्द्र ठाकुर] — भारतीय आ पाश्चात्य सिद्धान्तक आलोकमे............................................................................ 811

२३. जगदानन्द झा 'मनु'क बालकथा "माटिक बासन"................................................... 824

२४. पाठक हमर पोथी किए पढ़थि........................................................................... 825

२५. सझिया रोपनि (संपादक डा. प्रमोद कुमार)- ४३ टा बीहनि कथा लेखकक सझिया संग्रहक समीक्षा.................................................................................................................. 841

२६. जगदानन्द झा ‘मनु’ क ‘माटिक बासन’ आ आलोचनात्मक टिप्पणी................................ 844

२७. कृष्ण कुमार कश्यप आ शशिबाला: कृतित्वक परिचय............................................... 847

२८. पं. बाल गोविन्द’ आर्य’.................................................................................. 861

२९. संरचनात्मक अस्थिरता आ अर्थक लीला: रमेशक ‘कथा-समय’ क आलोचना..................... 862

३०. उमेश पासवानक ‘मुजरिम’: कथा-संग्रहक आलोचनात्मक पाठ..................................... 869

३१. ‘दीयरि’: रा. ना. सुधाकरक कथा-संग्रहक समग्र साहित्यिक मूल्यांकन............................. 874

३२. परमेश्वर कापड़िक कथा-खिस्साक आलोचनात्मक समीक्षा........................................... 886

३३. केदारनाथ चौधरी विशेषांक: कथा, व्यक्तित्व आ कृतित्व............................................ 920

३४. केदारनाथ चौधरी: हुनकर आ हुनकर उपन्यासक पुनर्पाठ............................................. 930

३५. साहित्य अकादेमी पुरस्कार प्रसंग: युवा आ बाल पुरस्कार २०२२.................................... 934

कविता, गीत, छन्द आ काव्य-पाठ.............................................................................. 935

३६. विस्मृत कवि- पं. रामजी चौधरी (१८७८-१९५२)....................................................... 936

३७. विद्यापतिक बिदेसिया- पिआ देसाँतर................................................................... 953

३८. विद्यापति: किछु प्रचलित कुप्रचारक निराकरण........................................................ 959

३९. मैथिलीक भिखारी ठाकुरक नामसँ प्रसिद्ध मैथिलीक पहिल जनकवि रामदेव प्रसाद मण्डल ‘झारूदार’ क गीत आ झारू — “हमरा बिनु जगत सुन्ना छै”......................................................... 975

४०. रामविलास साहु जीक कविता, गीत, हाइकू, शेनर्यू आ टनका संग्रह “रथक चक्का उलटि चलै बाट”.................................................................................................................. 980

४१. उमेश मण्डल जीक “निश्तुकी” कविता, लघु-कविता, हाइकू/टनका आ गजलक संग्रह.......... 984

४२. उमेश पासवानक कविता संग्रह “वर्णित रस”......................................................... 989

४३. रामलोचन शरणक मैथिली रामचरितमानस............................................................ 992

४४. बूच जीक कविताक बहुविध आलोचनात्मक अध्ययन................................................ 998

४५. विदेह: लोगो:: विद्यापति: उगना: मिथिला: मैथिली.................................................. 1002

४६. ‘बज्जिका गीत-संगीत’: समेकित द्विभाषिक बहुआयामी साहित्यिक समीक्षा.................... 1005

४७. लालदासक मिथिला रामायण मे कुण्डलिया आ सम्पादक बा प्रूफरीडरक अज्ञानतावश ओइमे छन्दोभङ्ग.................................................................................................... 1038

४८. मैथिली मे पहिल बेर १. पैटर्न (पुनरावृत्ति) कविता आ २. शेप बा कंक्रीट (आकार) कविता.... 1042

४९. समानान्तर परम्पराक गोलगला बला ज्योतिरीश्वर पूर्व पदावलीबला महाकवि विद्यापति आ ज्योतिरीश्वरक बादबला पागबला संस्कृत आ अवहट्ठक विद्यापति ठक्कुरः.............................. 1044

५०. कियो बूझि नै सकल हमरा-(गजलकार ओम प्रकाश झा).......................................... 1053

५१. गजलकार मुन्ना जी बीहनि कथाकार मुन्नाजी....................................................... 1055

५२. कवि अशोक, कथाकार अशोक आ कथेतर गद्यक लेखक अशोक................................. 1057

५३. बूच जीक कविताक -मार्क्सवाद, ऐतिहासिक दृष्टि, संरचनावाद, जादू-वास्तविकतावाद, उत्तर-आधुनिक, नारीवादी आ विखण्डनवाद दृष्टिसँ अध्ययन संगमे भारतीय सौन्दर्यशास्त्रक दृष्टिसँ सेहो अध्ययन... 1073

नाटक आ रंगमंच................................................................................................ 1076

५४. नचिकेताक नाटक नो एण्ट्री: मा प्रविश............................................................... 1077

५५. चारिटा उत्तर आधुनिक नाटक: सैमुअल बैकेटक फ्रेंच नाटक “वेटिंग फॉर गोडो”, हैरोल्ड पिंटरक अंग्रेजी नाटक “द बर्थडे पार्टी”, बादल सरकारक बांग्ला नाटक “एवम् इन्द्रजीत” आ उदय नारायण सिंह ‘नचिकेता’ क मैथिली नाटक “नो एण्ट्री: मा प्रविश”.................................................................. 1082

५६. छुतहर/छुतहर घैल/छुतहा घैल....................................................................... 1092

५७. चारिटा अंग्रेजी नाटक — डॉक्टर फॉस्टस, सैमसन एगोनिस्टेस, मर्डर इन द कैथेड्रल आ स्ट्राइफ................................................................................................................ 1094

५८. नचिकेताक “मध्यमपुरुष एकवचन”................................................................. 1098

५९. नाट्य-नवग्रह............................................................................................ 1103

६०. मुन्नी कामतक’ जिन्दगीक मोल’ आ’ चुक्का’....................................................... 1116

६१. “कुसमा-सलहेस आ अन्य छओ गोट नाटक”: संग्रहक परिचय, स्थापत्य आ सर्वेक्षण.......... 1128

६२. “चालिस चोर आ गोनू झा उर्फ ज्ञान झाक खिस्सा”: बहु-दृष्टि नाट्य-समीक्षा.................... 1135

६३. “बिदापत”: लोकनाट्य, इतिहास, स्मृति आ काव्यक रंगमंच...................................... 1141

६४. सातो नाटकक सीमा, कमी आ वैचारिक तनाव..................................................... 1147

६५. समग्र निष्कर्ष: कुणालक नाट्य-संसारक वैचारिक एकता.......................................... 1153

६६. महेन्द्र मलंगियाक छुतहर/ छुतहर घैल/ छुतहा घैल................................................. 1154

लेखक, विशेषांक, संस्था आ सामाजिक विमर्श............................................................. 1155

६७. डॉ. बाबासाहेब आम्बेडकर (१८९१–१९५६).......................................................... 1156

६८. विदेह · समानान्तर साहित्य आन्दोलन................................................................ 1159

६९. राम भरोस कापड़ि ‘भ्रमर’ विशेषांक: साहित्यिक आ संस्थागत विमर्श............................ 1193

७०. दलित विमर्श आ डॉ. बाबासाहेब आम्बेडकर (१८९१-१९५६)....................................... 1202

७१. मैथिलीमे छद्म समीक्षाक कमलानन्द झा प्रसंग...................................................... 1204

७२. बहस-पंकज पराशरक साहित्यिक चोरि मैथिली साहित्यक कारी अध्याय थिक................. 1215

भाषा, शब्दकोश, अनुवाद आ डिजिटल संस्कृति........................................................... 1218

७३. अन्तर्जाल अपराध आ तकरा पकड़बाक विधि....................................................... 1219

७४. इन्फॉरमेशन सोसाइटी, सार्वभौम मानवाधिकार घोषणा आ भारतीय संविधान.................. 1221

७५. भारतीय दलित साहित्य: मैथिली अनुवाद, समीक्षा आ सौन्दर्यशास्त्र............................. 1224

७६. जयकान्त मिश्र आ मैथिली शब्दकोष................................................................. 1310

दर्शन, शास्त्र आ तुलनात्मक अध्ययन........................................................................ 1312

७७. गङ्गेश उपाध्याय...................................................................................... 1313

७८. भामती (चतुःसूत्री): ग्रन्थ-सार आ समालोचनात्मक मूल्याङ्कन.................................. 1362

७९. आत्मतत्त्वविवेक: एकीकृत विस्तृत ग्रन्थ-सार आ समालोचनात्मक मूल्याङ्कन................. 1375

८०. न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्यक मैथिली अनुवाद): एकीकृत विस्तृत ग्रन्थ-सार आ समालोचनात्मक मूल्याङ्कन................................................................................................... 1389

८१. तत्त्वचिन्तामणि (मैथिली अनुवाद): ग्रन्थ-सार आ समालोचनात्मक मूल्याङ्कन................. 1413

विविध समालोचना.............................................................................................. 1426

८२. फील्ड-वर्कपर आधारित खिस्सा सीत-बसंत......................................................... 1427

८३. मुन्नाजीक “माँझ आंगनमे कतिआएल छी”......................................................... 1433

८४. विनीत ठाकुरक “बाँकी अछि हमर दूधक कर्ज”..................................................... 1435

८५. संतोष कुमार मिश्र — “एना किए..?” आ “पोसपुत”............................................ 1436

८६. दूर्वाक्षत.................................................................................................. 1438

८७. स्व. श्री वैद्यनाथ मिश्र “यात्री”........................................................................ 1439

८८. स्व. श्री हरिमोहन झा (१९०८–१९८४)................................................................ 1442

८९. जगदीश प्रसाद मण्डल................................................................................. 1445

९०. प्रेमशंकर सिंह........................................................................................... 1446

९१. अन्हारक विरोधमे “हाथी चलए बजार” — अरविन्द ठाकुर आ देवशंकर नवीन.................. 1447

९२. मैथिलक वर्तमान समस्या.............................................................................. 1464

९३. विदेह सम्पादकीयसँ.................................................................................... 1467

९४. गजेन्द्र ठाकुर विदेह ई पत्रिका http://www.videha.co.in/ ISSN 2229-547X क सम्पादक छथि आ आइ काल्हि दिल्लीमे रहै छथि।....................................................... 1485

९५. “प्रेम-प्रतिज्ञा उर्फ श्रुवावतीक जय!”: स्त्री-कर्तृत्व आ आत्मबल................................... 1506

९६. केदारनाथ चौधरीक समीक्षा........................................................................... 1511

९७. “विश्वासक शक्ति उर्फ सुकन्याक विवाह”: विश्वास, पहचान आ रूपान्तरण..................... 1514

९८. केदार नाथ चौधरीक- अबारा नहितन................................................................. 1519

९९. “प्रेमक विस्तार उर्फ श्वेताक आविष्कार”: कला, स्वाधीनता आ प्रेम.............................. 1521

१००. “प्रेमक परीक्षा उर्फ सुप्रभा आ अष्टावक्र”: ज्ञान, परीक्षा आ प्रेम................................. 1526

१०१. प्रेमलता मिश्र ‘प्रेम’ क बहन्ने......................................................................... 1531

१०२. शेखर प्रसंग, ओ दिन ओ पल आ एहो छली सिनेह................................................ 1538

१०३. शरदिन्दु चौधरीक समीक्षा............................................................................ 1539

१०४. नचिकेताक समीक्षा................................................................................... 1542

१०५. शरदिन्दु चौधरीक संस्मरण साहित्य................................................................. 1561

१०६. राम भरोस कापड़ि ‘भ्रमर’ पर एकटा समग्र दृष्टि................................................... 1571

१०७. नरेन्द्र झा: काव्य आ साहित्यिक मूल्यांकन......................................................... 1574

१०८. रमानन्द झा ‘रमण’: कृतित्व आ ओकर सीमा-रेखा............................................... 1576

१०९. स्व. श्री हरिमोहन झा (१९०८-१९८४), जगदीश प्रसाद मण्डल, प्रेमशंकर सिंह, स्व. श्री वैद्यनाथ मिश्र “यात्री” (१९११-१९९८)..................................................................................... 1584

११०. सुभाष चन्द्र यादवक समस्त साहित्यक समीक्षा आ मैथिली समीक्षाक कमलानन्द झा प्रसंग.. 1590

१११. गोपाल झा ‘अभिषेक’ क ‘आउ स्वप्न साझी करी’: साहित्यिक अनुशीलन..................... 1650

समेकित सन्दर्भ-सूची

प्रथम खण्ड — सिद्धान्त............................................................................................... 9 भाग क — सैद्धान्तिक प्रबन्ध....................................................................................... 9 समीक्षा-पद्धति आ सैद्धान्तिक आधार..............................

Ratings and reviews

2 reviews

About the author

Gajendra Thakur, MBA (Finance), Post Graduate in Law, PG Diploma in Cyber Law & Cyber Forensics, CIC, CLD, Kovid in Samskrit, is editor of Videha, Ist Maithili Language Fortnightly eJournal ISSN 2229-547X at www.videha.co.in

Gajendra Thakur, MBA (Finance), Post Graduate in Law, PG Diploma in Cyber Law & Cyber Forensics, CIC, CLD, Kovid in Samskrit, is editor of Videha, Ist Maithili Language Fortnightly eJournal ISSN 2229-547X at www.videha.co.in

Rate this ebook

Tell us what you think.

Reading information

Smartphones and tablets
Install the Google Play Books app for Android and iPad/iPhone. It syncs automatically with your account and allows you to read online or offline wherever you are.
Laptops and computers
You can listen to audiobooks purchased on Google Play using your computer's web browser.
eReaders and other devices
To read on e-ink devices like Kobo eReaders, you'll need to download a file and transfer it to your device. Follow the detailed Help Center instructions to transfer the files to supported eReaders.