भाग क — सैद्धान्तिक प्रबन्ध....................................................................................... 9
समीक्षा-पद्धति आ सैद्धान्तिक आधार............................................................................... 9
१. प्रबन्ध-निबन्ध-समालोचना, समीक्षाशास्त्र आ समालोचनाक समालोचना............................... 10
२. मैथिलीमे पैटर्न कविता आ आकार-कविता................................................................. 18
३. नव्य-न्यायक दृष्टि: प्रमा, अभाव आ प्रामाण्य.............................................................. 21
विधागत समीक्षाशास्त्र.............................................................................................. 21
४. गद्य साहित्य मध्य विहनि कथाक स्थान आ विहनि कथाक समीक्षाशास्त्र.............................. 22
५. गद्य साहित्य मध्य लघुकथाक स्थान आ लघुकथाक समीक्षाशास्त्र...................................... 25
६. गद्य साहित्य मध्य उपन्यासक स्थान आ उपन्यासक समीक्षाशास्त्र...................................... 29
७. शिशु, बाल आ किशोर साहित्य आ ओकर समीक्षाशास्त्र................................................ 31
८. मैथिली लेल एकटा अनुवाद सिद्धान्त आ अनूदित साहित्यक समीक्षाशास्त्र............................ 36
काव्य, छन्द, नाटक आ रंगमंच.................................................................................... 37
९. पद्य साहित्य आ ओकर समीक्षाशास्त्र...................................................................... 38
१०. नाट्य साहित्य, समानान्तर मैथिली नाटक आ रंगमंच; आ नाट्य साहित्यक समीक्षाशास्त्र.......... 83
११. मैथिली हाइकू/ हैकू/ क्षणिका............................................................................ 90
१२. दोहा/रोला/कुण्डलिया..................................................................................... 93
१३. मैथिली गद्य आ पद्य साहित्यक समीक्षाशास्त्र............................................................ 98
१४. मैथिली नाटक आ आधुनिक रंगमंच..................................................................... 126
१५. मैथिली नाट्य-समीक्षाक आधार: पाठ, मंचनीयता आ तुलनात्मक पद्धति........................... 136
१६. कुणालक नाट्य-शिल्प: लोकनाट्य, शास्त्र आ आधुनिकता.......................................... 137
१७. लालदासक मिथिला रामायणमे कुण्डलिया आ छन्द-विवेचन........................................ 138
१८. भाषा, छन्द आ काव्य-सौन्दर्य: रस, ध्वनि आ वक्रोक्ति............................................... 143
१९. वैचारिक धरातल: समानांतर साहित्य-दृष्टि आ रंगमंच................................................. 144
समाज, अस्मिता आ सांस्कृतिक समीक्षा...................................................................... 144
२०. मैथिली लेल एकटा नारी केन्द्रित समीक्षाशास्त्र [क्वीर-फेमिनिज्म सहित] [सन्दर्भ- कामिनीक "खण्ड-खण्ड मे बँटैत स्त्री" आ शान्ति लक्ष्मी चौधरीक"लेस्बियन कॉन्टिन्युअम"].............................. 145
२१. मैथिली लेल दलित साहित्य समीक्षाशास्त्र- २......................................................... 195
२२. मैथिली लेल दलित साहित्य समीक्षाशास्त्र............................................................. 219
भाषा-विज्ञान, व्याकरण, लिपि आ शब्दावली................................................................. 224
२३. मैथिलीक एकटा समानान्तर व्याकरण, रचना आ भाषा-विज्ञान...................................... 225
२४. तिरहुता लिपिक उद्भव आ विकास...................................................................... 251
२५. कृषि-मत्स्य शब्दावली (फील्ड-वर्कपर आधारित)..................................................... 320
२६. शब्द-प्रमाण, ज्ञान-तत्त्वमीमांसा आ भाषा-विज्ञान..................................................... 325
२७. मैथिली विकीपीडिया, यूनीकोड तिरहुता-कैथी आ डिजिटल मैथिली................................ 340
भाग ख — निबन्ध................................................................................................. 370
साहित्य, भाषा आ सांस्कृतिक निबन्ध......................................................................... 370
२८. रचना लिखबासँ पहिने…................................................................................. 371
२९. मैथिली-सुरजापुरी-राजबंशी.............................................................................. 414
३०. साहित्यमे लोक-तत्व: गाथा/नृत्य/नाटक.............................................................. 415
३१. हिन्दी आ मैथिली आ साहित्यिक शब्दावली............................................................ 417
३२. भारोपीय भाषा परिवार मध्य मैथिलीक स्थान.......................................................... 421
३३. अभिनय पाठशाला........................................................................................ 448
३४. मैथिली नाटक आ फिल्मक एकटा समानान्तर दुनियाँ................................................. 453
३५. विदेशी पूँजी निवेशक भाषापर (मैथिली सहित) प्रभाव............................................... 455
३६. जयकान्त मिश्र आ मैथिली शब्दकोष................................................................... 459
३७. पञ्जी-प्रबन्धमे उपलब्ध किछु आधिकारिक आ सामाजिक शब्दावली.............................. 463
३८. मैथिली उपन्यासपर अंग्रेजी साहित्यक प्रभाव.......................................................... 468
३९. शब्द-विचार: सिद्ध सरहपाद, तिब्बती लिपि, कम्प्यूटर आ मैथिली................................... 471
४०. कथा वाचन-लेखन पाठशाला (बाल कथाक विशेष सन्दर्भमे)........................................ 478
४१. पाठक हमर पोथी किए पढ़थि........................................................................... 480
४२. वजन प्रबन्धन: एकटा व्यक्तिगत प्रयोग आ अनुभव.................................................. 503
४३. एनी एर्नौ आ कपिलेश्वर राउतक कथा-संसार.......................................................... 505
४४. शरदिन्दु चौधरी विशेषांक आ समानान्तर साहित्य-विमर्श............................................. 507
४५. प्रेमलता मिश्र ‘प्रेम’ विशेषांक आ समानान्तर साहित्य-विमर्श....................................... 510
४६. मैथिली साहित्यक अन्तर्राष्ट्रीय प्रस्तुति आ समानान्तर साहित्य-विमर्श............................. 513
४७. लोक-संस्कृति, साहित्य, कृति-समीक्षा आ समानान्तर दृष्टि......................................... 520
संस्था, पुरस्कार आ साहित्यिक सार्वजनिकता................................................................ 528
४८. साहित्य अकादेमी आ मैथिली साहित्यिक संस्था: एकटा विमर्श..................................... 529
४९. मैथिलीमे समानान्तर साहित्य आ विदेह मैथिली साहित्य आन्दोलन................................. 531
५०. मैथिली साहित्यिक संस्था, साहित्य अकादेमी आ धूर्त्तसमागमक पुनर्पाठ........................... 537
५१. साहित्य अकादेमी अनुवाद पुरस्कार (मैथिली) २०२२ प्रसंग आ साहित्यिक विमर्श................ 540
५२. साहित्य अकादेमीक मैथिली परामर्शदात्री समिति (२०२३–२०२८) प्रसंग........................... 561
५३. मिथिला स्टूडेन्ट यूनियन विशेषांक: संस्था, आन्दोलन आ आलोचना................................ 564
भाषा-प्रौद्योगिकी आ आधुनिक संचार.......................................................................... 564
५४. भाषा आ प्रौद्योगिकी (संगणक, छायांकन, कुँजी पटल/टंकणक तकनीक), अन्तर्जालपर मैथिली आ विश्वव्यापी अन्तर्जालपर लेखन आ ई-प्रकाशन.............................................................. 565
५५. अन्तर्जाल आ मैथिली.................................................................................... 570
५६. आत्म-छवि, भाषा-प्रौद्योगिकी आ समावेशी संचार.................................................... 573
द्वितीय खण्ड — अनुप्रयुक्त अध्ययन....................................................................... 580
भाग ग — अनुप्रयुक्त समालोचना.......................................................................... 580
लोक-साहित्य, इतिहास आ संस्कृति........................................................................... 580
१. मायानन्द मिश्रक इतिहास बोध-प्रथमं शैल पुत्री च/ मंत्रपुत्र/ पुरोहित आ स्त्री-धन केर संदर्भमे... 581
२. मिथिलाक बाढ़ि............................................................................................. 599
३. लोरिक गाथामे समाज ओ संस्कृति....................................................................... 603
४. मिथिलाक खोज............................................................................................ 607
५. दूषण पंजी.................................................................................................. 612
६. मिथिला आ संस्कृत........................................................................................ 614
७. मिथिलासँ पलायन......................................................................................... 617
८. मिथिलाक पञ्जी–प्रबन्ध वंश, विवाह, दूषण, सामाजिक स्मृति आ आधुनिक पुनर्पाठ.............. 619
९. “कुसमा-सलहेस”: लोकमहागाथा, प्रतिरोध आ प्रेमक रंगदृष्टि........................................ 654
१०. ‘अखियासल’: भारतीय काव्यशास्त्र, पाश्चात्य साहित्य-सिद्धान्त आ समान्तर इतिहास-दृष्टि..... 659
११. ‘हिआओल’: भारतीय काव्यशास्त्र, पाश्चात्य साहित्य-सिद्धान्त आ समान्तर इतिहास-दृष्टि....... 684
कथा, उपन्यास आ बाल-साहित्य............................................................................... 702
१२. केदारनाथ चौधरीक उपन्यास “चमेली रानी” आ "माहुर"............................................ 703
१३. बनैत-बिगड़ैत-सुभाषचन्द्र यादवक कथा संग्रहक समीक्षा............................................. 707
१४. राजदेव मण्डलक अम्बरा................................................................................. 717
१५. मुन्नाजीक मैथिली विहनि कथाक संग्रह “प्रतीक”.................................................... 719
१६. सुजीतक “जिद्दी”........................................................................................ 722
१७. रमेश नारायणक “पाथरक नाव” आ विनोद बिहारी वर्माक “बलानक बोनिहार ओ पल्लवी (तथा अन्य कथा)”......................................................................................................... 724
१८. मैथिलीक किछु नव पोथी................................................................................. 726
१९. सगर राति दीप जरय कथाक कथा...................................................................... 729
२०. डॉ. अमरेन्द्रक ‘अंगिका बाल-साहित्य’................................................................. 731
२१. मैथिली बाल-उपन्यासक समीक्षाशास्त्र................................................................. 786
२२. तेरहटा अनूदित पोथीक तुलनात्मक अध्ययन [संस्कृतसँ मैथिली अनुवाद गजेन्द्र ठाकुर] — भारतीय आ पाश्चात्य सिद्धान्तक आलोकमे............................................................................ 811
२३. जगदानन्द झा 'मनु'क बालकथा "माटिक बासन"................................................... 824
२४. पाठक हमर पोथी किए पढ़थि........................................................................... 825
२५. सझिया रोपनि (संपादक डा. प्रमोद कुमार)- ४३ टा बीहनि कथा लेखकक सझिया संग्रहक समीक्षा.................................................................................................................. 841
२६. जगदानन्द झा ‘मनु’ क ‘माटिक बासन’ आ आलोचनात्मक टिप्पणी................................ 844
२७. कृष्ण कुमार कश्यप आ शशिबाला: कृतित्वक परिचय............................................... 847
२८. पं. बाल गोविन्द’ आर्य’.................................................................................. 861
२९. संरचनात्मक अस्थिरता आ अर्थक लीला: रमेशक ‘कथा-समय’ क आलोचना..................... 862
३०. उमेश पासवानक ‘मुजरिम’: कथा-संग्रहक आलोचनात्मक पाठ..................................... 869
३१. ‘दीयरि’: रा. ना. सुधाकरक कथा-संग्रहक समग्र साहित्यिक मूल्यांकन............................. 874
३२. परमेश्वर कापड़िक कथा-खिस्साक आलोचनात्मक समीक्षा........................................... 886
३३. केदारनाथ चौधरी विशेषांक: कथा, व्यक्तित्व आ कृतित्व............................................ 920
३४. केदारनाथ चौधरी: हुनकर आ हुनकर उपन्यासक पुनर्पाठ............................................. 930
३५. साहित्य अकादेमी पुरस्कार प्रसंग: युवा आ बाल पुरस्कार २०२२.................................... 934
कविता, गीत, छन्द आ काव्य-पाठ.............................................................................. 935
३६. विस्मृत कवि- पं. रामजी चौधरी (१८७८-१९५२)....................................................... 936
३७. विद्यापतिक बिदेसिया- पिआ देसाँतर................................................................... 953
३८. विद्यापति: किछु प्रचलित कुप्रचारक निराकरण........................................................ 959
३९. मैथिलीक भिखारी ठाकुरक नामसँ प्रसिद्ध मैथिलीक पहिल जनकवि रामदेव प्रसाद मण्डल ‘झारूदार’ क गीत आ झारू — “हमरा बिनु जगत सुन्ना छै”......................................................... 975
४०. रामविलास साहु जीक कविता, गीत, हाइकू, शेनर्यू आ टनका संग्रह “रथक चक्का उलटि चलै बाट”.................................................................................................................. 980
४१. उमेश मण्डल जीक “निश्तुकी” कविता, लघु-कविता, हाइकू/टनका आ गजलक संग्रह.......... 984
४२. उमेश पासवानक कविता संग्रह “वर्णित रस”......................................................... 989
४३. रामलोचन शरणक मैथिली रामचरितमानस............................................................ 992
४४. बूच जीक कविताक बहुविध आलोचनात्मक अध्ययन................................................ 998
४५. विदेह: लोगो:: विद्यापति: उगना: मिथिला: मैथिली.................................................. 1002
४६. ‘बज्जिका गीत-संगीत’: समेकित द्विभाषिक बहुआयामी साहित्यिक समीक्षा.................... 1005
४७. लालदासक मिथिला रामायण मे कुण्डलिया आ सम्पादक बा प्रूफरीडरक अज्ञानतावश ओइमे छन्दोभङ्ग.................................................................................................... 1038
४८. मैथिली मे पहिल बेर १. पैटर्न (पुनरावृत्ति) कविता आ २. शेप बा कंक्रीट (आकार) कविता.... 1042
४९. समानान्तर परम्पराक गोलगला बला ज्योतिरीश्वर पूर्व पदावलीबला महाकवि विद्यापति आ ज्योतिरीश्वरक बादबला पागबला संस्कृत आ अवहट्ठक विद्यापति ठक्कुरः.............................. 1044
५०. कियो बूझि नै सकल हमरा-(गजलकार ओम प्रकाश झा).......................................... 1053
५१. गजलकार मुन्ना जी बीहनि कथाकार मुन्नाजी....................................................... 1055
५२. कवि अशोक, कथाकार अशोक आ कथेतर गद्यक लेखक अशोक................................. 1057
५३. बूच जीक कविताक -मार्क्सवाद, ऐतिहासिक दृष्टि, संरचनावाद, जादू-वास्तविकतावाद, उत्तर-आधुनिक, नारीवादी आ विखण्डनवाद दृष्टिसँ अध्ययन संगमे भारतीय सौन्दर्यशास्त्रक दृष्टिसँ सेहो अध्ययन... 1073
नाटक आ रंगमंच................................................................................................ 1076
५४. नचिकेताक नाटक नो एण्ट्री: मा प्रविश............................................................... 1077
५५. चारिटा उत्तर आधुनिक नाटक: सैमुअल बैकेटक फ्रेंच नाटक “वेटिंग फॉर गोडो”, हैरोल्ड पिंटरक अंग्रेजी नाटक “द बर्थडे पार्टी”, बादल सरकारक बांग्ला नाटक “एवम् इन्द्रजीत” आ उदय नारायण सिंह ‘नचिकेता’ क मैथिली नाटक “नो एण्ट्री: मा प्रविश”.................................................................. 1082
५६. छुतहर/छुतहर घैल/छुतहा घैल....................................................................... 1092
५७. चारिटा अंग्रेजी नाटक — डॉक्टर फॉस्टस, सैमसन एगोनिस्टेस, मर्डर इन द कैथेड्रल आ स्ट्राइफ................................................................................................................ 1094
५८. नचिकेताक “मध्यमपुरुष एकवचन”................................................................. 1098
५९. नाट्य-नवग्रह............................................................................................ 1103
६०. मुन्नी कामतक’ जिन्दगीक मोल’ आ’ चुक्का’....................................................... 1116
६१. “कुसमा-सलहेस आ अन्य छओ गोट नाटक”: संग्रहक परिचय, स्थापत्य आ सर्वेक्षण.......... 1128
६२. “चालिस चोर आ गोनू झा उर्फ ज्ञान झाक खिस्सा”: बहु-दृष्टि नाट्य-समीक्षा.................... 1135
६३. “बिदापत”: लोकनाट्य, इतिहास, स्मृति आ काव्यक रंगमंच...................................... 1141
६४. सातो नाटकक सीमा, कमी आ वैचारिक तनाव..................................................... 1147
६५. समग्र निष्कर्ष: कुणालक नाट्य-संसारक वैचारिक एकता.......................................... 1153
६६. महेन्द्र मलंगियाक छुतहर/ छुतहर घैल/ छुतहा घैल................................................. 1154
लेखक, विशेषांक, संस्था आ सामाजिक विमर्श............................................................. 1155
६७. डॉ. बाबासाहेब आम्बेडकर (१८९१–१९५६).......................................................... 1156
६८. विदेह · समानान्तर साहित्य आन्दोलन................................................................ 1159
६९. राम भरोस कापड़ि ‘भ्रमर’ विशेषांक: साहित्यिक आ संस्थागत विमर्श............................ 1193
७०. दलित विमर्श आ डॉ. बाबासाहेब आम्बेडकर (१८९१-१९५६)....................................... 1202
७१. मैथिलीमे छद्म समीक्षाक कमलानन्द झा प्रसंग...................................................... 1204
७२. बहस-पंकज पराशरक साहित्यिक चोरि मैथिली साहित्यक कारी अध्याय थिक................. 1215
भाषा, शब्दकोश, अनुवाद आ डिजिटल संस्कृति........................................................... 1218
७३. अन्तर्जाल अपराध आ तकरा पकड़बाक विधि....................................................... 1219
७४. इन्फॉरमेशन सोसाइटी, सार्वभौम मानवाधिकार घोषणा आ भारतीय संविधान.................. 1221
७५. भारतीय दलित साहित्य: मैथिली अनुवाद, समीक्षा आ सौन्दर्यशास्त्र............................. 1224
७६. जयकान्त मिश्र आ मैथिली शब्दकोष................................................................. 1310
दर्शन, शास्त्र आ तुलनात्मक अध्ययन........................................................................ 1312
७७. गङ्गेश उपाध्याय...................................................................................... 1313
७८. भामती (चतुःसूत्री): ग्रन्थ-सार आ समालोचनात्मक मूल्याङ्कन.................................. 1362
७९. आत्मतत्त्वविवेक: एकीकृत विस्तृत ग्रन्थ-सार आ समालोचनात्मक मूल्याङ्कन................. 1375
८०. न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्यक मैथिली अनुवाद): एकीकृत विस्तृत ग्रन्थ-सार आ समालोचनात्मक मूल्याङ्कन................................................................................................... 1389
८१. तत्त्वचिन्तामणि (मैथिली अनुवाद): ग्रन्थ-सार आ समालोचनात्मक मूल्याङ्कन................. 1413
विविध समालोचना.............................................................................................. 1426
८२. फील्ड-वर्कपर आधारित खिस्सा सीत-बसंत......................................................... 1427
८३. मुन्नाजीक “माँझ आंगनमे कतिआएल छी”......................................................... 1433
८४. विनीत ठाकुरक “बाँकी अछि हमर दूधक कर्ज”..................................................... 1435
८५. संतोष कुमार मिश्र — “एना किए..?” आ “पोसपुत”............................................ 1436
८६. दूर्वाक्षत.................................................................................................. 1438
८७. स्व. श्री वैद्यनाथ मिश्र “यात्री”........................................................................ 1439
८८. स्व. श्री हरिमोहन झा (१९०८–१९८४)................................................................ 1442
८९. जगदीश प्रसाद मण्डल................................................................................. 1445
९०. प्रेमशंकर सिंह........................................................................................... 1446
९१. अन्हारक विरोधमे “हाथी चलए बजार” — अरविन्द ठाकुर आ देवशंकर नवीन.................. 1447
९२. मैथिलक वर्तमान समस्या.............................................................................. 1464
९३. विदेह सम्पादकीयसँ.................................................................................... 1467
९४. गजेन्द्र ठाकुर विदेह ई पत्रिका http://www.videha.co.in/ ISSN 2229-547X क सम्पादक छथि आ आइ काल्हि दिल्लीमे रहै छथि।....................................................... 1485
९५. “प्रेम-प्रतिज्ञा उर्फ श्रुवावतीक जय!”: स्त्री-कर्तृत्व आ आत्मबल................................... 1506
९६. केदारनाथ चौधरीक समीक्षा........................................................................... 1511
९७. “विश्वासक शक्ति उर्फ सुकन्याक विवाह”: विश्वास, पहचान आ रूपान्तरण..................... 1514
९८. केदार नाथ चौधरीक- अबारा नहितन................................................................. 1519
९९. “प्रेमक विस्तार उर्फ श्वेताक आविष्कार”: कला, स्वाधीनता आ प्रेम.............................. 1521
१००. “प्रेमक परीक्षा उर्फ सुप्रभा आ अष्टावक्र”: ज्ञान, परीक्षा आ प्रेम................................. 1526
१०१. प्रेमलता मिश्र ‘प्रेम’ क बहन्ने......................................................................... 1531
१०२. शेखर प्रसंग, ओ दिन ओ पल आ एहो छली सिनेह................................................ 1538
१०३. शरदिन्दु चौधरीक समीक्षा............................................................................ 1539
१०४. नचिकेताक समीक्षा................................................................................... 1542
१०५. शरदिन्दु चौधरीक संस्मरण साहित्य................................................................. 1561
१०६. राम भरोस कापड़ि ‘भ्रमर’ पर एकटा समग्र दृष्टि................................................... 1571
१०७. नरेन्द्र झा: काव्य आ साहित्यिक मूल्यांकन......................................................... 1574
१०८. रमानन्द झा ‘रमण’: कृतित्व आ ओकर सीमा-रेखा............................................... 1576
१०९. स्व. श्री हरिमोहन झा (१९०८-१९८४), जगदीश प्रसाद मण्डल, प्रेमशंकर सिंह, स्व. श्री वैद्यनाथ मिश्र “यात्री” (१९११-१९९८)..................................................................................... 1584
११०. सुभाष चन्द्र यादवक समस्त साहित्यक समीक्षा आ मैथिली समीक्षाक कमलानन्द झा प्रसंग.. 1590
१११. गोपाल झा ‘अभिषेक’ क ‘आउ स्वप्न साझी करी’: साहित्यिक अनुशीलन..................... 1650
समेकित सन्दर्भ-सूची
Gajendra Thakur, MBA (Finance), Post Graduate in Law, PG Diploma in Cyber Law & Cyber Forensics, CIC, CLD, Kovid in Samskrit, is editor of Videha, Ist Maithili Language Fortnightly eJournal ISSN 2229-547X at www.videha.co.in