İnsan Doğası Üzerine Bir İnceleme / A Treatise of Human Nature (Türkçe-İngilizce)

Hume, David

Dec 2022 · İdea Yayınevi

About this ebook

David Hume (ya da Home; 1711-1776) bir İskoçyalı felsefeci idi. 1738-40’da yayımladığı “İnsan Doğası Üzerine Bir İnceleme” yalnızca Hume’un değil ama bütün bir görgücülüğün en önemli çalışmasıdır. Hume’un felsefesi Bacon, Locke ve Berkeley gibi görgücülerin öznel idealizmini baştan sona yineler ve kuşkucu dogmaya en küçük bir katkıda bulunmaz. Popülerlikte öncellerini gölgede bırakmasının nedeni onlardan daha tutarlı olmaktan korkmamasına, görgücülüğü onlardan çok daha açık sözlü olarak yeniden bildirmesine bağlıdır. 

Karl Popper’dan Bertrand Russell’a, Viyana Çevresinden bütün bir Analitik Geleneğe yirminci yüzyılın başat felsefeciliğini esinlendiren ve yüreklendiren ad Hume’dur. Başka bir deyişle, bütün bir yüzyılı, sayısız bilinci ve ölçüsüz kaynağı ölçüsüzce tüketip bitiren Anglo-Saxon felsefeciliğinin sponsoru Hume’dur. Ek olarak, Hume’un felsefesi Kant’ın bilgiyi tam olarak Hume’un yaptığı gibi deneyime sınırlayan ve “inanca yer açmak için bilgiyi yok etmek zorunda kalan” Aşkınsal Felsefesinin de başlıca esin kaynağıdır.

Hume’un görgül gözlemlerine göre, “olguların ‘doğruluğuna’ ilişkin kanımız duygu, bellek, ve nedensel bağlantı üzerine dayalı uslamlamalar üzerine, e.d. neden ve etki ilişkisi üzerine dayanır. ... Bu ilişkinin bilgisi a priori uslamlama yoluyla elde edilmez, ama bütünüyle deneyimden doğar. Bu nedenle deneyimin ötesinde hiçbir bilgi ve hiçbir metafizik yoktur.” Buna göre Hume deneyime içkin bir metafizik geliştirir. Böylece deneyimden türetilebilecek nedensellik salt bir alışkanlık, ruhbilimsel bir çağrışım iken, deneyimden türetilebilecek “bilgi” ise gerçekte bilgi olmaktan çok tümevarım ve olasılıktır. Bu felsefede, kuşkuculuk geçici bir bilgisizlik durumu değil ama homo sapiensi yeni bir insan türüne, homo scepticusa evrimlendiren entellektüel bir etmendir. Sonuçta bilimde yatan birincil sorun bir oluş sürecinde ve henüz büyümekte olmanın kanıtları olan yanlışlıklar, eksiklikler, tutarsızlıklar, çelişkiler, vb. değildir. Görgücülüğe göre, bilimin sorunu sonsuza dek bir yalancı-bilim olarak kalmak zorunda olmasıdır.

Kuşkucu bakış açısı herhangi bir tanıtlama üzerine, bilgi üzerine dayanmaz, çünkü dayanmamalıdır. Yalnızca ruhbilimsel bir eğilim üzerine, yalnızca kuşkunun deneyimi üzerine üzerine dayanmalıdır. Ve edimsel olarak ona dayanır. Amaç usa karşı önlem almak, onun sakıncalı savlara dönmesini durdurmaktır. Aslında bu gereksiz bir önlem gibi görünür, çünkü usun egemenliği bir mittir ve her durumda “us değil ama tutkular egemendir.” 

Daha sonra görgücülüğe başka birçoklarının arasında “sıradan dil felsefesi” gibi yeni bir ad daha kazandıran kimi analitik düşünürler felsefelerinin bir sıradanlık sorunu, aslında en sıradan sağ-duyunun bir sorunu olduğunu buldular. Hume’un önerdiği gibi, uslarını tutkularının hizmetine bırakarak insanın değerinin bayağılıkta yattığını saptadılar. 

Bugünlerde durum değişiyor görünmekte ve analitik felsefenin “düşüşünden” söz edilmektedir. Herşeye karşın, bu konuda geç kalındığını söylemek çok doğru olmayacaktır. Aslında bir “düşüş”ten söz etmek bile gereksizdir, çünkü analitik gelenek hiçbir zaman yükseklere çıkmamıştır. Analitik geleneğin insan bilgisine hizmeti derin ve karanlık bir çukurdan gökyüzüne bakmanın nasıl birşey olduğunu göstermek, usu yadsımanın vargılarını çıkarmak gibi büyük özveri gerektiren bir iş olmuştur.

— Aziz Yardımlı